Przysłowia

Wilk występuje w bardzo wielu polskich (i nie tylko) przysłowiach i powiedzeniach, a także w licznych związkach frazeologicznych. Znaczenie wilka jako symbolu nie jest jednoznaczne moralnie, choć zwykle utożsamiane jest z negatywnymi pojęciami.

Symbolika

Wilk symbolizował winę, ciemność, noc, zimę, siły zła, herezję, zniszczenie, dzikość, drapieżność, wojnę, agresję, nieustępliwość, chytrość, przebiegłość, podstęp, zawiść, chciwość, kłótliwość, tchórzostwo, ubóstwo, nędzę, opiekę, melancholię. Jednakże wilk postrzegany jest także jako uosobienie niezależności, wolności, siły oraz piękna dzikiej natury.

Przysłowia i powiedzenia

B

Bierze wilk i liczone.

C

Chłop narajony, a wilk chowany jedną drogą chodzą.
Chcesz mięso jeść, idź za wilkiem ogon nosić.
Choćbyś życie swe włożył w wilka wychowanie, szkoda trudu; wilk wilkiem i tak pozostanie.
Ciągnie wilka do lasu.
Człowiek człowiekowi wilkiem - Homo homini lupus (łac.)
Człowiek musiał popsuć trochę swoją naturę, bo nie rodzi się wilkiem – a jest wilkiem.
Czym byś wilka nie karmił, zawsze na las spogląda.

D

Dla wilka las, dla gołębia strzecha.
Drze koza łozę, wilk zaś drze kozę.

G

Gdy w Nowy Rok skwar i upał, baran wilka będzie chrupał.
Gdy wilk się zestarzeje, skubie go i wrona.
Gdy znajdziesz się z wilkiem w jednej jamie, nie okazuj mu swego lekceważenia.
Głód wywabia wilka z lasu.
Głupiego wilka i cielęta liżą.
Gonić wilka, a drzeć łyka.
Gospodarz woli wilka widzieć w oborze, niż słońce na Gromnicę.

J

Jak wilk głodny, to się i krowie ogonem kłania.
Jak wilk komarowi pomoże, to i komar konia zmoże.
Jeżeli lis dochrapie się jakiegoś urzędu, będzie urzędował jak wilk.

K

Kiedy idziesz do wilka na ucztę, weź psa z sobą.
Koń na żelazo, lew na ogień, wilk na powróz nieradzi nacierają.
Komu się szczęści, to mu i wilk woły popasie.
Kto boi się wilków, nie powinien chodzić do lasu.
Kto by tam się wilka bał!
Kto chce z wilkami przestawać, musi wyć jak one.
Kto ma kobyłę ze źrebięciem, to ma wilka zięciem.
Kto przebywa z wilkami, nauczy się wyć.

L

Lepsze jest ukąszenie jednego wilka niż dziesięciu psów.
Litość dla wilków jest niesprawiedliwością wobec owiec.

M

Mów wilkowi pacierz, a wilk woli kozią macierz.

N

Na rynku sprzedaje się więcej skór jagnięcia aniżeli skór wilka.
Na wilka okrzyk, a niedźwiedź pszczoły drze.
Natura w las wilka prowadzi, z natury ludzie grzeszyć radzi.
Nie chce wilk na deszcz kaptura.
Nie dawaj wilkowi paść owiec i nie noś ognia w podołku.
Nie strasz wilka owczą skórą.
Nie taki wilk straszny jak go malują.
Nie wywołuj wilka z lasu.
Nie za to przecież wilka biją, że szary, lecz za to, że owcę zjadł.
Nosił wilk razy kilka, ponieśli i wilka.

O

O wilku mowa – Lupus in fabula! lub Video lupum
O wilku mowa, a wilk tutaj.
Owczarz w owczarni woli widzieć wilka jak słońce w dzień Gromnicy, chociażby chwil kilka

P

Póki świat światem, wilk owcy nie będzie bratem.
Ponieważ więc książę obowiązany jest umieć używać bestii, powinien sobie wybrać lisa i lwa, lew bowiem nie poradzi przeciw sieciom, lis nie poradzi przeciw wilkom. Należy więc być lisem, aby się poznać na sieciach, i lwem, aby odstraszać wilków. (Niccolo Machiavelli)
Ptaka po pierzu, wilka po sierści, a z mowy człowieka poznasz.

R

Rozszarpią tego wilki, kto się owcą stanie.

S

Stara koza i na wilka ma sposób.
Stary wilk jest igraszką dla psów.

Ś

Świat pełen jest wilków, które uskarżają się na rogi owiec.

T

Ten, kto ma wilka i lisa sąsiada, nie zawsze z czasem sypia i dojada.
Trudno sadzać wilka na barana, jak jest syty.
Tylko człowiek wilkiem patrzy, wilk głodem.

W

Wilk pyska nie myje, a żyje.
Wilki w owczej skórze. – Lupi in vestimentum ovium.
Wilk żałuje tego, co zostawił, pasterz – tego, co wilk porwał.
Wilk chroni owcę przed lisem, ponieważ on sam chce ją zjeść.
Wilk dotąd trzyma przymierze z barany, dokąd syt leży ich mięsem napchany.
Wilk głodny krąży, gdzie owce czuje.
Wilk leżąc nie tyje.
Wilk lubi mglistą pogodę.
Wilk morduje dla strawy, człowiek dla zabawy.
Wilk nie winien temu, że Pan Bóg stworzył go wilkiem.
Wilk pacierza nie mówi ani się nie myje, a też żyje.
Wilk psa się nie boi, tylko nie lubi jego szczekania.
Wilk syty i owca cała.
Wilk to rzecz zgubna dla stajni.
Wilk wilka nie szczuje.
Wilk zjada tylko owcę oddaloną od trzody.
Wilk zmienia sierść, ale nie zmienia natury.
Wilk, niech jak wilk żyje, w lisią skórę się nie kryje.
Wilka nogi karmią.
Wilka szuka, a ślad jego ujrzawszy ucieka.
Wilki ci i złodziej po nocy wędrują.
Wilki są chyba szlachetniejsze od owiec, z trudem wyobrażają sobie istnienie bez tych ostatnich, zaś owce? Szkoda mówić. (Stanisław Jerzy Lec)

Z

Z wierzchu owca, wewnątrz wilk.
Z wilka nie uczynisz barana.
Złego psa prędzej wilki zjedzą.
Zachciało się kozie męża, poszła za wilka.

Ż

Żart winien gryźć jak owca, nie jak wilk. (Giovanni Boccaccio)

Idiomy

  • głodny jak wilk – bardzo głodny
  • lupus in fabula (łac. wilk w bajce, Terencjusz, Adelphi) – odpowiednik o wilku mowa, a wilk tuż
  • słuchać czegoś jak bajki o żelaznym wilku - słuchać czegoś nieprawdopodobnego
  • spoglądać (patrzeć) wilkiem - traktować kogoś z dystansem, nieprzyjaźnie
  • wilcza przyjaźń – przyjaźń niegodna zaufania
  • wilcze gardło - nienasycone, któremu wszystkiego za mało
  • wilcze prawo – bezprawie, prawo silniejszego
  • wilczy apetyt – wielki głód, apetyt
  • wilczy bilet - negatywna opinia wydawana osobie wyrzuconej skądś (np. ze szkoły lub z uczelni), uniemożliwiająca przyjęcie jej do innej tego typu placówki
  • wilk chowany – natura dzika, oswojona tylko pozornie
  • wilk go owiał – o człowieku skłonnym do milczenia
  • wilk morski – doświadczony żeglarz, marynarz
  • wilk w owczej (baraniej) skórze – ktoś skrywający swe prawdziwe oblicze, złe zamiary
  • wilka za uszy trzymać - antyczna ilustracja trudnego położenia, kiedy siedząc na wilku równie niebezpiecznie jest puścić jego uszy, jak i trzymać się ich
  • wywoływać wilka z lasu - spowodować nieszczęście przez samo mówienie na jakiś temat
  • zobaczyć wilka – zaniemówić
  • żelazny wilk, bajki o żelaznym wilku – zmyślenia, fantazje, coś nieprawdopodobnego